Yeraltı Suyu Kirliliği: Nedenleri ve Kuyuya Etkisi

Yeraltı Suyu Kirliliği Nedir? Nedenleri, Kuyu Suyuna Etkisi ve Korunma Yolları (2026)

Son güncelleme: 9 Kasım 2026 · Hazırlayan: AQUA BELLA Teknik Ekibi

Yeraltı suyu kirliliği nedir? Yüzeyde ya da toprak altında bulunan bir kaynaktan çıkan maddelerin toprak ve kayadan süzülerek ya da bir kuyu, çatlak veya sızıntı üzerinden kestirme yoldan akifere ulaşıp suyun kalitesini bozmasıdır.

Başlıca nedenleri neler? Gübre ve tarım ilaçları, hayvan gübresi, foseptik ve kanalizasyon sızıntıları, sanayi atıkları, sızdıran akaryakıt tankları, çöp depolama sahaları ve kıyıda aşırı su çekiminin yol açtığı tuzlu su girişimi. Arsenik ve florür gibi bazı maddeler kayaçlardan doğal olarak gelir.

Kuyu sahibi için anlamı ne? Türkiye'de ve Avrupa Birliği'nde yeraltı suyunda nitrat için kalite standardı 50 mg/L'dir. Dünya Sağlık Örgütü'ne (WHO) göre nitratla kirlenen akifer onlarca yıl kirli kalabilir ve tarım alanlarındaki sığ kuyular nitrata özellikle duyarlıdır. ABD Çevre Koruma Ajansı (EPA) kuyu suyunun her yıl test edilmesini önerir; ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'na (USGS) göre berrak görünen yeraltı suyunda da kimyasal bulunabilir.

AB Yeraltı Suyu Direktifi yeraltı suyunu birçok bölgede kamusal içme suyunun ana kaynaklarından biri olarak tanımlar. Bu rehberde kirliliğin yolunu, kaynaklarını, kuyuda hangi analizle ve ne sıklıkla izlendiğini, mevzuatı ve kuyu sahibinin önlemlerini; Resmî Gazete, AB direktifleri, WHO, EPA, ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS), Avrupa Çevre Ajansı (EEA) ve Türkiye'den bilimsel çalışmalara dayanarak anlattık.

Yeraltı Suyu Kirliliği Nedir?

Akiferdeki suyun insan faaliyetlerinden ya da doğal süreçlerden gelen maddelerle bozulmasına yeraltı suyu kirliliği denir. Türkiye'de konuyu düzenleyen Yeraltı Sularının Kirlenmeye ve Bozulmaya Karşı Korunması Hakkında Yönetmelik (YAS Yönetmeliği) temel kavramları şöyle tanımlar:

Akifer: Yeterli yeraltı suyu akışına ya da içindeki suyun kullanılmasına izin verecek gözeneklilik ve geçirgenlikteki kaya ve zemin birimleri. Kuyular suyu bu katmanlardan çeker.
Dolaylı deşarj: Kirleticinin zeminden süzülerek yeraltı suyuna ulaşması; tarlaya verilen gübre ya da foseptikten inen su bu yolu izler.
Doğrudan deşarj: Kirleticinin zeminden süzülmeden yeraltı suyuna verilmesi. Yönetmeliğin 5. maddesi, kalitesi ne olursa olsun atık suyun yeraltı suyuna doğrudan deşarjını yasaklar.

Yönetmelik kirliliği önleme tedbirlerinde noktasal ve yayılı kaynakları ayrı ayrı anar. Foseptik, sızdıran tank ya da çöp sahası gibi noktasal kaynakların yeri bellidir; tarım arazilerine dağılan gübre ve ilaç gibi yayılı yük ise tek noktaya bağlanamaz. Sünal ve Erşahin'e (2012) göre sanayi kirliliği genellikle daha dar alanda etkiliyken tarımsal kirlilik daha geniş alanı etkiler ve kontrolü daha zordur.

Kirlilik Yeraltı Suyuna Nasıl Ulaşır?

Kirleticiler yeraltı suyuna çoğunlukla yağmur ve sulama suyuyla topraktan süzülerek, bir kısmı ise kayaç çatlakları, bakımsız kuyular ve sızıntılar üzerinden kestirme yoldan ulaşır.

Toprak her maddeyi tutmaz: EPA'ya göre atık su topraktan süzülürken bakteri ve virüslerin çoğu tutulur; ilaçlar, bazı temizlik ürünleri ve başka kimyasallar ise tutulamayabilir. WHO'ya göre nitratın genellikle toprak taneciklerine tutunmadığı kabul edilir; bitkinin almadığı fazla nitrat yeraltı suyuyla kolayca taşınır.
Kireçtaşı (karstik) bölgeler: USGS'ye göre çözünmeyle genişlemiş çatlaklar taşıyan karbonatlı kayaçlarda yeraltı suyu çok hızlı ve çok az süzülerek akabilir. Beslenme suyuna karışan kirleticiler bu akiferlere kolayca sızar ve bazen kısa sürede uzak mesafelere taşınabilir.
Kuyunun kendisi: EPA'ya göre yüzeye çıkan atık su, sızdırmaz olmayan kuyu kapağından ya da muhafaza borusundaki çatlaklardan kuyuya girebilir. EPA'nın kirlilik kaynakları listesinde terk edilmiş kuyular da yer alır.
Kirli yüzey suları: Şahin ve arkadaşları (2011), Türkiye'deki doğal nedenler arasında kalitesi düşük akarsu, göl ve bataklıkların etkisini, jeolojik formasyonları, jeotermal alanları ve deniz suyu girişimini sayar.

Yeraltı Su Kirliliğinin Nedenleri Nelerdir?

Başlıca nedenler tarım ve hayvancılık, evsel atık su, sanayi ve madencilik, akaryakıt depolama, atık bertarafı ve kıyıda aşırı su çekimidir; bunlara kayaçlardan gelen doğal maddeler eklenir. Tablo, EPA'nın kuyu sahipleri için hazırladığı kaynak listesine dayanır; başka kurumlardan alınan bilgiler satırda belirtilmiştir.

Kaynak grubu	Örnek faaliyetler	Taşınabilecek kirleticiler
Tarım	Gübre depolama ve kullanma, tarla sulaması, tarım ilacı depolama ve uygulama	Nitrat, pestisitler (EPA, WHO)
Hayvancılık	Besi yerleri, hayvan atığı sistemleri, gübre yığını ve çukuru, gübrenin araziye serilmesi	Bakteri ve diğer mikroorganizmalar, nitrat (EPA)
Evsel atık su	Foseptik ve sızdırma alanı, kanalizasyon hatları, lavaboya dökülen ilaçlar	Bakteri, virüs, nitrat, ilaç kalıntıları (EPA)
Ticari işletmeler	Akaryakıt istasyonu, oto tamirhanesi, kuru temizleme, boya atölyesi, hurdalık, araştırma laboratuvarları ve sağlık kurumları	Petrol ürünleri, çözücüler, boyalar ve diğer organik kimyasallar (EPA)
Sanayi ve madencilik	Rafineri, kimya üretimi, maden ocağı, metal kaplama, dökümhane, kâğıt ve tekstil	Ağır metaller, organik kimyasallar; uranyum madenciliği ve nükleer enerji üretiminden radyonüklitler (EPA)
Atık bertarafı	Çöp depolama sahası, kaçak döküm, yağmur suyu hatları	Bakteri, ağır metaller, organik kimyasallar (EPA, USGS)
Kıyıda aşırı su çekimi	Kıyı akiferlerinden fazla pompaj	Klorür ve çözünmüş tuzlar (USGS)
Doğal (jeolojik)	Suyun geçtiği kayaçlar ve zemin	Arsenik, florür, demir, mangan, radon (EPA, USGS, CDC)

Şahin ve arkadaşlarına (2011) göre Türkiye'de yapay nedenler bölgeden bölgeye değişse de çoğunlukla sanayi atıkları ile tarım ilacı ve gübre kullanımıdır.

Nitrat Kirliliği ve Tarım

Nitrat yeraltı suyuna başta mineral gübre ve hayvan gübresinden geçer; EEA'ya göre AB'de yeraltı suyundaki nitratın ana kaynakları bu ikisidir. Sünal ve Erşahin (2012) evsel ve endüstriyel atık sular ile hayvansal atıkları da nitrat kaynağı olarak sayar.

Gecikmeli etki

WHO'nun aktardığı izotopla işaretlenmiş gübre çalışmasında (Sebilo ve ark., 2013) uygulanan azotun %61–65'i bitkiye geçmiş, %12–15'i 25 yılı aşkın süre sonra hâlâ toprakta kalmış, %8–12'si 30 yılda su ortamına sızmıştır; yazarlar sızmanın en az 50 yıl daha süreceğini öngörür. WHO'ya göre yeraltı suyu topraktaki değişime gecikmeyle tepki verdiği için yüzeydeki yük önemli ölçüde azaltılsa bile nitratın ulaştığı akifer onlarca yıl kirli kalır.

Türkiye'den ve Avrupa'dan ölçümler

Konya: Büyük ve arkadaşlarına (2016) göre Konya'da tarımsal sulama kuyularının %70'inde nitrat azotu (NO3-N) 10 mg/L'nin, yani yaklaşık 44 mg/L nitratın üzerindedir. Çalışmanın yapıldığı Karapınar'da 2009–2012'de kuyulardaki ortalama 11,7 mg/L NO3-N'dir; sulama sezonunda sulama suyuyla tarlalara hektar başına 83,4 kg NO3-N farkında olmadan verilmiştir.
Antalya-Kumluca: Sünal ve Erşahin'in (2012) aktardığı 1996 tarihli bir çalışmada yeraltı suyunda nitrat 2,46–164,91 mg/L arasında değişmiş, kuyu sularının %50'sinde sınır değer aşılmıştır.
Bursa: Aynı derlemenin aktardığı 1981 tarihli bir çalışmada kuyu sularında nitrat yaz aylarında 110–150 mg/L'ye kadar çıkmış, neden olarak fazla gübreleme bildirilmiştir.
Avrupa Birliği: EEA'ya göre 2016–2019 döneminde yeraltı suyu izleme istasyonlarının %14,1'inde nitrat 50 mg/L'yi aşmıştır; 2012–2015'te bu oran %13,2'ydi.

Kumluca ve Bursa ölçümleri eski tarihlidir; bugünkü durumu değil, fazla gübrelemenin kuyu suyuna etkisini örnekler.

Birim tuzağı: NO3 mü, NO3-N mi?

Türkiye ve AB değerleri nitrat iyonu (NO3), EPA'nın değeri ve bazı çalışmalar ise nitrat azotu (NO3-N) cinsindendir. WHO'ya göre 1 mg/L nitrat 0,226 mg/L nitrat azotuna karşılık gelir ve 50 mg/L nitrat 11 mg/L nitrat azotuna eşdeğerdir. Ters yönde NO3-N değeri yaklaşık 4,4 ile çarpılınca nitrat bulunur (hesap bize ait).

Değer	Kurum ve belge	Birim
50 mg/L	Türkiye, İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik (içme suyu)	NO3
50 mg/L	Türkiye, YAS Yönetmeliği Ek-2 (yeraltı suyu)	NO3
50 mg/l	AB, Yeraltı Suyu Direktifi 2006/118/EC Ek I	NO3
50 mg/L (11 mg/L NO3-N)	WHO kılavuz değeri	NO3
10 mg/L (yaklaşık 44 mg/L NO3)	ABD, EPA üst sınırı	NO3-N

Nitratın sağlık etkileri ve sudan giderimi nitrat nedir, sudan nasıl giderilir? yazımızda anlatılır.

Sanayi, Akaryakıt Sızıntısı ve Çöp Depolama Sahaları

Sanayi tesisleri, akaryakıt tankları ve çöp sahaları yeri belli noktasal kaynaklardır; yakınlarındaki kuyularda ağır metal, petrol ürünü ve çözücü gibi sentetik organik maddeler bulunabilir.

Yer altı yakıt tankları: EPA'ya göre sızdıran yer altı depolama tankları yaygın bir yeraltı suyu kirliliği kaynağıdır. 1980'lerin ortasına kadar bu tankların çoğu çıplak çelikten yapılırdı ve zamanla korozyona uğrayıp sızdırabilir. EPA petrolde bulunan benzeni bilinen bir kanserojen olarak tanımlar; Türkiye'de içme suyunda benzen sınırı 1,0 µg/L'dir.
Sanayi ve madencilik: EPA'ya göre ağır metaller madencilik, rafineri, elektronik üretimi, belediye atık bertarafı ve çimento tesislerinden, ayrıca doğal mineral yataklarından suya geçebilir. YAS Yönetmeliği ve AB direktifi, eşik değer belirlenecek asgari parametreler arasında arsenik, kadmiyum, kurşun ve cıvanın yanında AB direktifinin insan yapımı sentetik madde dediği trikloretilen ve tetrakloretileni sayar. Ayrıntılar içme suyunda ağır metaller yazımızdadır.
Çöp depolama sahaları: USGS'ye göre atık sahası sızıntıları suya bakteri taşıyabilir; bir kuyu eskiden çöp ya da kimyasal döküm alanı olan bir araziye de açılmış olabilir. YAS Yönetmeliği'ne göre düzenli depolama tesisinde sızdırmazlık esastır ve tesis tabanındaki yeraltı suyu işletme süresince ve kapandıktan sonra en az beş yıl yılda bir izlenir.

Tuzlu Su Girişimi ve Doğal Kaynaklı Maddeler

Tuzlu su girişimi, deniz suyunun ya da derindeki tuzlu suyun tatlı su akiferine girmesidir; USGS'ye göre en sık nedeni kıyıya yakın kuyulardan yapılan su çekimidir. Çekim su seviyesini düşürür ve tuzlu su denizden ya da derindeki tuzlu katmanlardan kuyulara doğru çekilir.

Klorür farkı: USGS'ye göre ortalama deniz suyunda klorür yaklaşık 19.000 mg/L, içme suyu için önerilen sınır 250 mg/L'dir; deniz suyundaki klorür bu sınırın yaklaşık 76 katıdır. Türkiye'de içme suyunda klorür gösterge değeri de 250 mg/L'dir.
Türkiye: Şahin ve arkadaşlarının (2011) aktardığına göre Türkiye'yi çevreleyen birçok kıyı ovasında yeraltı suyu tamamen tuzlanmış ya da tuzlanmaya başlamıştır; ana neden aşırı yeraltı suyu çekimidir.
Gösterge: YAS Yönetmeliği iletkenliği kirliliğin önemli bir göstergesi sayar; iletkenlikteki değişim doğrudan tuzlu su girişiminden ya da başka kirleticilerden kaynaklanabilir. AB direktifi de iletkenliği tuzlu su ya da başka girişimlerin göstergesi olarak listeler.

Kuyu suyundaki her istenmeyen madde insan kaynaklı değildir. USGS'ye göre yeraltı suyu zeminde ilerlerken demir ve mangan çözebilir; EPA ve CDC'ye göre florür, arsenik ve radon bazı akiferlerde doğal olarak bulunur. YAS Yönetmeliği yalnız jeolojik yapıdan kaynaklanan değişimleri kapsam dışında tutar; bu maddelerin kaynağı suyun geldiği katman olduğu için kuyu başındaki önlemler onları değiştirmez. Florür için içme suyunda florür, pınar suları için kaynak suyu nedir? yazılarımıza bakabilirsiniz.

Yeraltı Suyu Kirliliğinin Etkileri Nelerdir?

Yeraltı suyu kirliliği içme ve sulama suyu kaynaklarını kullanılamaz hâle getirebilir, sulama suyuyla tarlaya istenmeyen madde taşıyabilir ve beslediği göl, haliç ve kıyı sularında ötrofikasyona katkıda bulunabilir.

Kaynak kaybı: USGS'nin aktardığı örnekte New Jersey'deki Cape May County'de 1940'tan bu yana 120'den fazla su temin kuyusu tuzlanma nedeniyle terk edilmiştir.
Sağlık: WHO'ya göre nitrat için en hassas grup biberonla beslenen bebeklerdir; özel kuyularda bakteri kirlenmesi de çoğu zaman nitratla birlikte görülür. Sağlık durumunuzla ilgili sorular için hekiminize danışın.
Tarım ve hayvancılık: Büyük ve arkadaşlarına (2016) göre Konya'daki sulama kuyularının suyu insan ve hayvan tüketimi için önerilmez; kuyuların yaklaşık %20'sinde iletkenlik hayvanlar için önerilen düzeyi aşar.
Yüzey suları: 2014/80/AB Direktifi'ne göre yeraltı suyundaki azot ve fosfor, bağlantılı yüzey suları ve doğrudan bu suya bağımlı kara ekosistemleri için önemli bir ötrofikasyon riski oluşturabilir. Nitrat Yönetmeliği'nin 2025 tanımına göre de nitrata hassas bölgeler, ötrofik olan ya da olabilecek göller, haliçler ve kıyı sularını etkileyen alanları kapsar.

Kuyu Suyu Kirliliği: Hangi Analiz, Ne Sıklıkla?

EPA ve CDC kuyu suyunun her yıl test edilmesini önerir; analize eklenecek parametreleri ise kuyunun yakınındaki kaynak belirler: yoğun tarımda nitrat ve tarım ilaçları, foseptik ve ahır yakınında bakteriler, akaryakıt tankı yakınında benzen gibi uçucu organik bileşikler, kıyıda klorür ve iletkenlik aranır.

Kuyunun ne ölçüde etkileneceği derinliğine, zemine ve yeraltı suyunun akış yönüne de bağlıdır. EPA foseptik için şu ölçütleri verir: risk; kuyu sığ ve geçirgen zemindeyse, yeraltı suyu foseptikten kuyuya doğru akıyorsa, kuyunun çevresinde foseptikli çok ev varsa ve kuyu ya da foseptik kötü yapılmış veya bakımsızsa artar. Kuyu foseptikten uzak, derin ve ana kayada ya da belirgin bir silt veya kil tabakasının altındaysa ve foseptik düzenli boşaltılıp bakılıyorsa risk azalır.

Sınır değerlerin tam listesi ve raporun okunması kuyu suyu içilir mi? yazımızdadır. Aşağıdaki tablonun ikinci sütunu EPA'nın kuyu sahiplerine yönelik test tablosuna dayanır; foseptik ve ahır satırı EPA'nın kirletici sayfasına, arsenik ve florür satırı EPA ile CDC'nin doğal kaynaklı maddeler için verdiği bilgiye dayanır. Değerler İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik'in 2013'te yenilenen Ek-1'indendir. "Gösterge" yazanlar sağlık sınırı değil, gösterge parametresidir.

Kuyunun yakınında	Analize eklenecek parametreler	İçme suyu değeri (Ek-1)
Yoğun tarım alanı, tarla, sera	Nitrat, nitrit, tarım ilaçları (pestisitler), koliform bakteri	Nitrat 50 mg/L, nitrit 0,50 mg/L; her pestisit 0,10 µg/L, toplam 0,50 µg/L; koliform bakteri 0/100 mL (gösterge)
Ahır, besi yeri, foseptik, kanalizasyon hattı	E. coli, koliform bakteri, enterokok; nitrat	E. coli ve enterokok 0/100 mL, koliform bakteri 0/100 mL (gösterge); nitrat 50 mg/L
Akaryakıt istasyonu, gömülü yakıt tankı; suda benzin ya da mazot kokusu	Benzen dahil uçucu organik bileşikler	Benzen 1,0 µg/L
Çöp sahası, hurdalık, fabrika, kuru temizleme	Uçucu organik bileşikler, toplam çözünmüş katı madde, pH, sülfat, klorür, metaller	Trikloreten ve tetrakloreten toplamı 10 µg/L; sülfat ve klorür 250 mg/L, pH 6,5–9,5 (gösterge); arsenik 10, kadmiyum 5,0, kurşun 10, cıva 1,0 µg/L
Maden ocağı	Metaller, pH, korozyon	Arsenik 10, kadmiyum 5,0, kurşun 10, cıva 1,0 µg/L; pH 6,5–9,5 (gösterge)
Deniz kıyısı ya da yoğun tuzlanan yol; suda tuzlu tat	Klorür, toplam çözünmüş katı madde, sodyum; tuzlu su girişimi göstergesi olarak iletkenlik	Klorür 250 mg/L, sodyum 200 mg/L, iletkenlik 2500 µS/cm (20 °C); üçü de gösterge
Arsenik ya da florürü yüksek bilinen bölge	Arsenik, florür	Arsenik 10 µg/L, florür 1,5 mg/L

EPA özel kuyunun her yıl toplam koliform bakteri, nitrat, toplam çözünmüş katı madde ve pH için test edilmesini önerir; evde küçük çocuk, yaşlı, hamile ya da emziren biri varsa daha sık test yapılabileceğini belirtir. EPA şu durumlarda beklemeden test ister:

Bölgede yeraltı suyu ya da içme suyuyla ilgili bilinen bir sorun varsa.
Kuyunun çevresinde sel, kazı, yeni inşaat ya da sanayi faaliyeti gibi belirgin bir değişiklik olduysa.
Kuyu sisteminin herhangi bir parçası değiştirildi ya da onarıldıysa.
Suyun kokusu, rengi ya da tadı değiştiyse.

CDC de kuyunun her yıl kontrol edilip test edilmesini, bir sorundan şüphelenildiğinde de ayrıca test yapılmasını önerir. Pestisitlerde sınır her etken madde için ayrı uygulanır; çevrede kullanılan ilaçların adını laboratuvara bildirin.

EPA'ya göre analizde sağlık sınırını aşan bir madde çıkarsa yerel sağlık birimine başvurulur ve kuyu yeniden test edilerek sonuç doğrulanır. Maddeye, derişimine ve kuyunun durumuna göre evde arıtma yeterli olabilir ya da yeni bir su kaynağı veya yeni bir kuyu gerekebilir.

Yeraltı Suyu Kirliliği Mevzuatı: Türkiye ve AB Kuralları

Türkiye'de yeraltı suyunun kalitesi 2012 tarihli YAS Yönetmeliği ile, tarımsal nitrat ise 2016 tarihli ve 2025'te değiştirilen Tarımsal Kaynaklı Nitrat Kirliliğine Karşı Suların Korunması Yönetmeliği (Nitrat Yönetmeliği) ile korunur. YAS Yönetmeliği nitrat ve pestisitte AB Yeraltı Suyu Direktifi'yle aynı standartları, Nitrat Yönetmeliği de AB Nitrat Direktifi'yle aynı 50 mg/l ölçütünü kullanır.

Konu	Türkiye	Avrupa Birliği
Yeraltı suyunda nitrat standardı	50 mg/L (YAS Yönetmeliği Ek-2)	50 mg/l (2006/118/EC Ek I)
Pestisit etken maddeleri	Her biri 0,1 µg/L, toplam 0,5 µg/L	Her biri 0,1 µg/l, toplam 0,5 µg/l
Eşik değer için asgari parametreler	Arsenik, kadmiyum, kurşun, cıva, amonyum, klorür, sülfat, trikloretilen, tetrakloretilen, iletkenlik, nitrit, toplam fosfor/fosfatlar (Ek-3)	Aynı on iki parametre (Ek II): asıl metindeki ona nitrit ve toplam fosfor/fosfatlar 2014/80/AB ile eklendi
Tarımsal nitrat	Nitrat Yönetmeliği (2016) ve değişikliği (2025)	Nitrat Direktifi 91/676/AET
Nitrata hassas bölge ölçütü	50 mg/l'den fazla nitrat içeren ya da tedbir alınmazsa içerebilecek sular	Aynı ölçüt
Hayvan gübresiyle azot	Hassas bölgede hektar başına yılda en fazla 170 kg	Hektar başına yılda 170 kg

Deşarj ve depolama: İçme suyu amaçlı yeraltı suyu kütlelerinin koruma alanlarına arıtılmış olsun olmasın atık suyun deşarjı yasaktır; zararlı maddeler besleme alanında zeminde doğrudan depolanamaz ve kimyasal madde depolama tankları sızdırmaz yapılır (md. 5 ve 12).
Mutlak koruma alanı: İçme suyu temin edilen kuyu ve kaynaklar için en az 50 metre yarıçaplıdır; DSİ bunu 100 metreye kadar genişletebilir. Alan suyu kullanan idare tarafından kamulaştırılıp dikenli telle çevrilir; toplu içme suyu yapılarına 50 metreden yakın yapı ve atık boşaltımına izin verilmez (md. 13). Yönetmelikte ev kuyusu ile foseptik arasında bir mesafe yer almaz.
Kıyı ve kirleten kuyular: Kıyıda emniyetli çekim değerinin aşılmasına yol açan izinsiz kuyular DSİ tarafından kapatılır, ruhsatlı kuyuların çekimi azaltılır ya da ruhsatı iptal edilir. Yeraltı suyunun kirlenmesine yol açtığı tespit edilen kuyular da kapatılır (md. 12).

Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği'nin yeraltı sularını sınıflandıran 12. ve 13. maddeleri 2012'de yürürlükten kaldırılmıştır; yürürlükteki YAS Yönetmeliği'nde yeraltı sularını yüksek, orta ve düşük kaliteli diye ayıran bir sınıflama yoktur. Aynı yönetmeliğin 22. maddesi 2022'de yeniden düzenlenmiş ve yeraltı suyuna deşarj kurallarını YAS Yönetmeliği'ne bağlamıştır. YAS Yönetmeliği tarımsal kirlenmede hâlâ 2004 tarihli eski Nitrat Yönetmeliği'ni anar; yürürlükteki metin 2016 yönetmeliği ve 2025 değişikliğidir.

Kuyu Sahibi Kuyusunu Kirlilikten Nasıl Korur?

Kuyu sahibi kirlilik kaynaklarını kuyudan uzak tutarak, kuyu ağzını ve muhafaza borusunu sağlam tutarak, foseptiği düzenli boşaltarak ve suyu her yıl test ettirerek kuyusunu korur; elinde olmayan yaygın tarımsal kirlilikte analiz ve arıtma devreye girer.

WHO, özel kuyularda foseptik ve tuvalet çukurlarının kuyunun yakınına yapılmamasını, hayvan gübresinin yüzey akışı kuyuya ulaşamayacak uzaklıkta tutulmasını önerir. Sayısal ölçü için CDC'nin ABD'deki kuyu sahiplerine önerdiği en az mesafeler aşağıdadır; metre karşılıkları tarafımızca yuvarlanmıştır ve Türkiye'de bağlayıcı değildir.

Kuyudan uzak tutulacak kaynak	CDC önerisi	Yaklaşık metre
Foseptik tankı ve sızdırma alanı	50 feet	15 m
Hayvan ağılı ve avlusu	50 feet	15 m
Petrol ve yakıt tankları	100 feet	30 m
Sıvı geçirmez hayvan gübresi deposu	100 feet	30 m
Gübrenin depolandığı ya da elleçlendiği yer	100 feet	30 m
Hayvan gübresi yığını	250 feet	76 m

EPA'ya göre kumlu ya da geçirgen zeminde kuyuyu asgari mesafeden daha uzağa yapmak düşünülebilir. Yerel kuralları DSİ bölge müdürlüğüne ve belediyenize sorabilirsiniz.

Kuyu başı: EPA, kuyu çevresine yüzey akışını kuyudan uzaklaştıracak bir eğim verilmesini ve kuyu kapağı ya da sızdırmaz conta takılmasını önerir; WHO da kuyunun yüzey akışına karşı korunmasını ister.
Düzenli kontrol: Muhafaza borusunda çatlak ya da korozyon, kırık veya eksik kapak ve yüzey contasında oturma ya da çatlak olup olmadığını dönem dönem kontrol edin (EPA).
Foseptik ve lavabo: Foseptiği düzenli boşaltın; ilaçları ve tehlikeli kimyasalları lavaboya, tuvalete ya da foseptiğe dökmeyin, çünkü EPA'ya göre toprak bunların hepsini tutamaz.
Yakıt ve kimyasallar: EPA, ısıtma yakıtı, mazot ya da benzin tutan yer üstü ve yer altı tanklarının sağlamlığının düzenli kontrol edilmesini önerir. YAS Yönetmeliği de kimyasal madde depolama tanklarının sızdırmaz yapılmasını ister.
Gübre ve sulama: WHO, kuyu yakınındaki küçük parsellerde gübre kullanımının dikkatle yönetilmesini önerir. Büyük ve arkadaşları (2016), sulama kuyusundaki nitratın gübre hesabına katılmasını ister.
Kullanılmayan kuyular: EPA, terk edilmiş kuyulara atık dökülmemesini ve kuyu kapatma işinin yetkin bir sondaj firmasına yaptırılmasını önerir.

Bireysel önlemler yayılı kirliliği tek başına çözmez. Şahin ve arkadaşları (2011) arıtılmamış atık suyun alıcı ortama verilmesini yeraltı suyu kirliliğinin en önemli etkeni sayar; seçenekler atık su arıtma sistemleri yazımızdadır. Nitrat Yönetmeliği'nin 2025 değişikliği de hassas bölgelerdeki eylem planlarına kapalı dönemleri (2025/17 sayılı Tebliğ'e göre gübrenin toprağa uygulanmasının yasak olduğu dönemler) ve gübre miktarının toprak, iklim ve bitki ihtiyacına göre sınırlandırılmasını koyar.

Kirlenen Akifer Temizlenir mi?

Kirlenen bir akifer kısa sürede kendiliğinden temizlenmez; WHO'ya göre nitrat akifere ulaştıktan sonra akifer onlarca yıl kirli kalabilir. Bu yüzden asıl çözüm kaynağı durdurmak, kuyu düzeyinde ise suyu kullanım amacına göre arıtmaktır.

Kaynakta önlem: WHO'ya göre yeraltı suyunda nitratı kontrol etmenin en uygun yolu kaynağın kirlenmesini önlemektir. USGS'ye göre tuzlu su girişimini geri çevirmenin en yaygın yolu kıyı kuyularında çekimi azaltmak ya da durdurmaktır.
Kamu tedbirleri: YAS Yönetmeliği'ne göre kirlilik, genellikle eşik değerin %75'i kabul edilen "iyileştirmeye başlama noktası"na yaklaştığında tedbir alınır; tedbire rağmen eşik değere ulaşılırsa kirleten faaliyet durdurulur.
Kuyu düzeyinde arıtma: WHO'ya göre evde nitratı giderebilen yöntemler ters ozmoz, damıtma ve iyon değiştirmedir. Kuyuda bakteri kirlenmesi sıklıkla nitratla birlikte görüldüğü için WHO, cihaz seçmeden önce suyun kimyasal ve bakteriyolojik analizini ve mikrobiyolojik arıtmayı gerekli görür.

Nitrat ve çözünmüş tuzlar için mutfakta ters ozmoz su arıtma cihazı, mikrobiyolojik kirlenme için UV su arıtma sistemi ya da klorlama, kum ve tortu için ön filtre kullanılır. Kuyu girişi seçenekleri kuyu suyu arıtma kategorimizdedir; örneğin kuyu suyu arıtma sistemi adındaki üç aşamayı, yani kireç arıtma cihazı, UV cihazı ve tortu filtresini bir arada sunar. Hangi aşamanın gerektiğini analiz sonucu belirler; arıtma, kaynağında süren kirlenmeyi durdurmaz.

Sık Sorulan Sorular

Yeraltı suyu kirliliği nedir?

Akiferdeki suyun insan faaliyetlerinden ya da doğal süreçlerden gelen maddelerle bozulmasıdır. Kirleticiler çoğunlukla topraktan süzülerek, bazen de bir kuyu ya da kayaç çatlağı üzerinden kestirme yoldan akifere ulaşır. YAS Yönetmeliği atık suyun yeraltı suyuna zeminden süzülmeden verilmesini (doğrudan deşarj) yasaklar.

Yeraltı su kirliliğinin nedenleri nelerdir?

Gübre ve tarım ilaçları, hayvan gübresi, foseptik ve kanalizasyon sızıntıları, sanayi ve madencilik atıkları, sızdıran yakıt tankları, çöp depolama sahaları ve kıyıda aşırı su çekimi. Arsenik, florür, demir ve mangan gibi maddeler kayaçlardan doğal olarak da gelebilir.

Yeraltı suyu kirliliği nasıl önlenir?

Asıl önlem kirliliği kaynağında durdurmaktır. WHO'ya göre nitratta en uygun yol gübre ve hayvan gübresinin kullanımını ve depolanmasını yönetmek, foseptik ve tuvalet çukurlarının yerini dikkatle seçmek ve kanalizasyon kaçaklarını kontrol etmektir. Şahin ve arkadaşları (2011) atık suyun alıcı ortama verilmeden önce arıtılmasını ister. Nitrat Yönetmeliği'ne göre hassas bölgelerdeki eylem planları gübre uygulamasına kapalı dönemler ve hayvan gübresiyle hektar başına yılda en fazla 170 kg azot sınırı içerir; kuyu sahibi de kirlilik kaynaklarını kuyudan uzak tutar ve kuyu başını korur.

Akifer nedir, akifer kirliliği ne demek?

Akifer, YAS Yönetmeliği'ne göre suyun akmasına ve kullanılmasına izin veren gözenekli ve geçirgen kaya ve zemin katmanıdır. Akifer kirliliği bu katmandaki suyun bozulmasıdır ve aynı akiferden su çeken başka kuyuları da etkileyebilir.

Gübre azaltılınca kuyudaki nitrat hemen düşer mi?

Hayır. WHO'ya göre yüzeydeki yük azaltılsa bile nitratla kirlenen akifer onlarca yıl kirli kalabilir. WHO'nun aktardığı bir çalışmada gübre azotunun %8–12'si 30 yılda su ortamına sızmış, sızmanın en az 50 yıl daha sürmesi öngörülmüştür.

Yeraltı suyunda nitrat sınırı kaç mg/L?

YAS Yönetmeliği'ne göre yeraltı suyu kalite standardı 50 mg/L'dir; AB Yeraltı Suyu Direktifi de aynı değeri kullanır. Türkiye'de içme suyunda da sınır 50 mg/L'dir. ABD'deki 10 mg/L değeri nitrat azotu (NO3-N) cinsindendir ve yaklaşık 44 mg/L nitrata karşılık gelir.

Nitrata hassas bölge nedir?

Nitrat Yönetmeliği'nin 2025 değişikliğine göre tarımsal kirlilik nedeniyle 50 mg/l'den fazla nitrat içeren ya da tedbir alınmazsa içerebilecek suları ve ötrofik olan ya da olabilecek göl, haliç ve kıyı sularını etkileyen bölgelerdir. Bu bölgelerde hayvan gübresiyle hektar başına yılda en fazla 170 kg azot verilebilir.

Foseptik kuyu suyunu kirletir mi?

Kirletebilir. EPA'ya göre düzgün çalışmayan ya da kuyuya çok yakın bir foseptikten atık su kirleticileri içme suyuna geçebilir; kuyu sığsa, zemin geçirgense ve yeraltı suyu foseptikten kuyuya doğru akıyorsa risk artar.

Kuyu foseptikten kaç metre uzakta olmalı?

CDC, ABD'deki kuyu sahiplerine kuyunun foseptik tankından ve sızdırma alanından en az 50 feet (yaklaşık 15 m) uzakta olmasını önerir. Bu bir ABD önerisidir; YAS Yönetmeliği'ndeki 50 metre kuralı toplu içme suyu kaynakları içindir ve yönetmelikte ev kuyusu ile foseptik arasında bir mesafe yer almaz. Yerel kuralları DSİ bölge müdürlüğüne ve belediyenize sorun.

Akaryakıt sızıntısı kuyu suyunu etkiler mi?

Etkileyebilir. EPA'ya göre sızdıran yer altı depolama tankları yaygın bir yeraltı suyu kirliliği kaynağıdır. Yakında akaryakıt istasyonu ya da gömülü yakıt tankı varsa analize benzen dahil uçucu organik bileşikleri ekletin; Türkiye'de içme suyunda benzen sınırı 1,0 µg/L'dir.

Tuzlu su girişimi nedir?

Deniz suyunun ya da derindeki tuzlu suyun tatlı su akiferine girmesidir; USGS'ye göre en sık nedeni kıyıya yakın kuyulardan yapılan su çekimidir. Analizde klorür ve iletkenlik yükselir; Türkiye'de içme suyunda klorür gösterge değeri 250 mg/L'dir.

Kireçtaşı (karstik) bölgelerde kuyular neden daha hassastır?

USGS'ye göre çözünmeyle genişlemiş çatlaklar taşıyan karbonatlı kayaçlarda yeraltı suyu çok hızlı ve çok az süzülerek akabilir. Beslenme suyuna karışan kirleticiler bu akiferlere kolayca sızar ve bazen kısa sürede uzak mesafelere taşınabilir.

Kuyu suyu ne sıklıkla analiz ettirilmeli?

EPA ve CDC kuyu suyunun her yıl test edilmesini önerir. EPA'nın yıllık listesi toplam koliform bakteri, nitrat, toplam çözünmüş katı madde ve pH'tır. Sel, kuyu çevresinde yeni inşaat ya da sanayi faaliyeti, kuyu onarımı ya da suyun kokusunda, renginde veya tadında değişiklik olduğunda EPA beklemeden test önerir.

Kuyu suyunun kirlendiği görünüşünden anlaşılır mı?

Çoğu zaman anlaşılmaz. USGS'ye göre yeraltı suyu toprakta süzüldüğü için genellikle berrak görünür, yine de doğal ya da insan kaynaklı kimyasallar içerebilir. EPA'ya göre koku, renk ya da tattaki değişiklik beklemeden test yaptırmak için bir nedendir; kesin bilgiyi laboratuvar analizi verir.

Kuyumun yakınında tarla, ahır ya da benzinlik varsa hangi analizleri yaptırmalıyım?

EPA'nın test tablosuna göre yoğun tarım yakınında nitrat, nitrit, tarım ilaçları ve koliform bakteri; benzinlik ya da gömülü yakıt tankı yakınında benzen dahil uçucu organik bileşikler aranır. Ahır ve foseptik yakınında E. coli, koliform bakteri, enterokok ve nitratı ekletin. Bunlar EPA'nın her yıl önerdiği koliform, nitrat, toplam çözünmüş katı madde ve pH testine eklenir.

Kuyu suyu analizinde sınırı aşan bir madde çıkarsa ne yapılmalı?

EPA, sağlık sınırını aşan bir madde bulunduğunda yerel sağlık birimine başvurulmasını ve kuyunun yeniden test edilerek sonucun doğrulanmasını önerir. Maddeye, derişimine ve kuyunun durumuna göre evde arıtma yeterli olabilir ya da yeni bir su kaynağı veya yeni kuyu gerekebilir. Bakteri kirlenmesi nitratla sık görüldüğü için WHO, cihaz seçmeden önce suyun kimyasal ve bakteriyolojik analizini ister.

Kirlenen akifer kendiliğinden temizlenir mi?

Kısa sürede temizlenmez; WHO'ya göre asıl çözüm kaynağı durdurmaktır. Kuyu düzeyinde WHO, nitrat için ters ozmoz, damıtma ve iyon değiştirmeyi ev tipi seçenekler olarak sayar ve cihazdan önce suyun kimyasal ve bakteriyolojik analizini ister.

Yeraltı suyunu kirleten kuyuya ne olur?

YAS Yönetmeliği'ne göre yeraltı suyunun kirlenmesine yol açtığı tespit edilen kuyu, tünel ve galeri gibi yapılar DSİ tarafından kapatılır ve masraf yapı sahibinden alınır. Kıyıda emniyetli çekim değerinin aşılmasına yol açan izinsiz kuyular da kapatılır.